ABD ulusal güvenlik yetkililerinin yıllardır teknoloji devlerini sessizce uyardığı Tayvan senaryosu artık kapalı kapılar ardında konuşulan bir risk olmaktan çıkıyor. New York Times’ın ortaya koyduğu son araştırmaya göre, Çin’in Tayvan’a yönelik olası bir abluka veya işgali yalnızca jeopolitik bir kriz değil; küresel ekonomiyi temelden sarsabilecek bir sistem şoku anlamına geliyor.
2022 yılında Yarı İletken Endüstrisi Birliği (Semiconductor Industry Association) tarafından hazırlatılan ve bugüne kadar kamuoyuna açıklanmayan gizli bir rapor, Tayvan’ın çip arzının kesilmesi halinde ABD’nin Büyük Buhran’dan bu yana en ağır ekonomik krizini yaşayabileceğini öngörüyor.
ABD Ekonomisi İçin 2,5 Trilyon Dolarlık Şok
Rapora göre:
ABD ekonomik çıktısı yüzde 11 daralabilir.
Bu, 2008 küresel finans krizindeki düşüşün iki katı anlamına geliyor.
Gayri safi milli hasılada yaklaşık 2,5 trilyon dolarlık kayıp oluşabilir.
Çin ekonomisinin ise yüzde 16 küçülerek 2,8 trilyon dolarlık bir daralma yaşayabileceği belirtiliyor. Bloomberg Economics’in ayrı bir analizine göre Tayvan merkezli bir çatışmanın küresel maliyeti 10 trilyon doları aşabilir.
Bu tablo, çip tedarik zincirinin ne kadar kırılgan olduğunu açık biçimde ortaya koyuyor.
Küresel Ekonominin Tekil Kırılma Noktası: Tayvan
Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC), dünyadaki en gelişmiş yarı iletkenlerin yaklaşık yüzde 90’ını üretiyor. Bu oran, Tayvan’ı küresel teknoloji ekosisteminin merkezi haline getiriyor.
Dünya Ekonomik Forumu’nun Davos toplantısında konuşan ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, Tayvan’ı “küresel ekonominin en büyük tekil arıza noktası” olarak tanımladı. Olası bir abluka durumunda bunun “ekonomik bir kıyamet” etkisi yaratabileceğini vurguladı.
Bugün akıllı telefonlardan yapay zekâ veri merkezlerine, savunma sanayinden otomotive kadar her kritik sektör, Tayvan’daki ileri üretim kapasitesine doğrudan bağımlı.
Silikon Vadisi Uyarıldı Ama Yeterince Harekete Geçilmedi
Washington ve Silikon Vadisi’nde yapılan gizli bilgilendirmelerde, aralarında Apple, Advanced Micro Devices, Qualcomm ve Nvidia gibi devlerin bulunduğu şirket yöneticilerine Çin’in Tayvan’ı “geri alma” hazırlığında olduğu uyarısı yapıldı.
Ancak teknoloji sektörünün önemli bir kısmı, kısa vadeli maliyet avantajları ve mevcut üretim bağımlılığı nedeniyle radikal tedarik dönüşümüne gitmekte isteksiz kaldı.
Bu da riskin yıllar içinde büyüyerek sistemik hale gelmesine yol açtı.
Çin’in Askerî Tatbikatları Risk Algısını Artırıyor
Son aylarda Çin’in Tayvan çevresinde gerçekleştirdiği geniş çaplı ve gerçek mühimmatlı askerî tatbikatlar, özellikle abluka senaryosunun prova edildiği yönündeki yorumları güçlendirdi.
Blokaj, tam ölçekli bir işgalden daha düşük maliyetli ama küresel tedarik zincirleri açısından benzer derecede yıkıcı bir seçenek olarak görülüyor. Çip sevkiyatının birkaç hafta bile kesilmesi, otomotivden savunmaya kadar birçok sektörde üretim durmasına neden olabilir.
ABD’de Yerli Üretim Hamlesi Yeterli mi?
Nvidia’nın Blackwell yapay zekâ çipleri, 2025 sonbaharında TSMC’nin Arizona tesisinde üretilmeye başlandı. Bu gelişme ABD’de yerli üretim açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirildi.
Ancak kritik bir detay var: Çipler hâlâ ileri seviye paketleme için Tayvan’a gönderiliyor. Bu da tedarik zincirindeki bağımlılığın tam olarak kırılmadığını gösteriyor.
Yarı İletken Endüstrisi Birliği CEO’su John Neuffer’a göre, yeni üretim tesislerinin kurulması ve tam kapasiteye ulaşması yıllar alıyor. Yani risk kısa vadede ortadan kalkmayacak.
Dijipedya Analizi: Çip Krizi, Yeni Küresel Finansal Risk Başlığı
Bu senaryo yalnızca bir jeopolitik gerilim değil; yapay zekâ ekonomisinin, veri merkezlerinin, savunma sistemlerinin ve dijital finans altyapısının kalbine yerleşmiş bir kırılganlık.
Bugün:
Yapay zekâ çipleri,
Yüksek performanslı veri merkezleri,
Otonom sistemler,
5G ve 6G altyapıları,
ileri seviye yarı iletkenlere bağımlı.
Tayvan merkezli bir kesinti, klasik bir resesyondan çok daha karmaşık bir zincirleme etki yaratabilir: finansal piyasalar, enerji altyapıları, üretim hatları ve hatta dijital ödeme sistemleri eş zamanlı baskı altına girebilir.
Dijital çağın petrolü artık veri değil, çip. Ve bu petrolün yüzde 90’ı tek bir adada üretiliyor.
Küresel ekonomi için asıl soru şu: Çeşitlendirme yeterince hızlı yapılabilecek mi, yoksa sistem tek bir kırılma noktasına aşırı bağımlı kalmaya devam mı edecek?
Dijipedya olarak bu gelişmeyi yalnızca jeopolitik değil, aynı zamanda finansal ve teknolojik bir sistem riski başlığı olarak izlemeye devam edeceğiz.
