Anthropic, Claude’un Ahlakı İçin Din Adamlarıyla Görüştü: “Claude Bilinçli mi?” Tartışması Büyüyor

Claude’u geliştiren Anthropic, 2025 sonbaharından bu yana onlarca din insanını, teoloğu ve filozofu San Francisco’daki merkezine davet ediyor. Konu iki başlıkta toplanıyor: Claude’a nasıl bir ahlaki karakter kazandırılacağı ve Claude’un bir tür bilince sahip olup olamayacağı. The New York Times’ın bu görüşmelere katılan 20 kişiyle ve Anthropic’in kurucu ortağı Christopher Olah’la konuşarak hazırladığı haber, eylül sonunda yayımlandı ve kısa sürede teknoloji dünyasının en çok tartışılan konularından biri oldu.

Anthropic din insanlarıyla neden görüştü?

Anthropic’in resmi gerekçesi, binlerce yıllık dini ve felsefi ahlak birikimini Claude’un eğitimine katmak. Şirket, modelin yalnızca yasaklı konular listesine bakarak değil, belirsiz durumlarda kendi muhakemesiyle doğru kararı vermesini istiyor. Kullanıcı baskı yaptığında dalkavukluğa kaçmaması, gerektiğinde itiraz edebilmesi ve insanlara zarar vermemesi de bu hedefin parçası.

Anthropic, Claude’u tek bir dinin dünya görüşüne göre şekillendirmediğinin altını çiziyor. Şirketin açıklamasına göre amaç, Claude’un dini, seküler ve siyasi bakış açılarının tamamından aynı derinlik ve titizlikle yararlanabilmesi. Anthropic, bugüne kadar 15’ten fazla dini ve kültürler arası gelenekten düşünürlere danıştığını söylüyor.

Görüşmelere kimler katıldı?

Washington Post, nisan ayında Anthropic’in Katolik ve Protestan kiliselerinden yaklaşık 15 Hristiyan önderle bir araya geldiğini yazmıştı. NYT’nin son haberi ise tablonun çok daha geniş olduğunu gösterdi. Habere göre görüşmelere katılanlar arasında şu gruplar var:

Swami Sarvapriyananda, bir konuşmasında Anthropic’in önce kendisiyle çevrim içi görüştüğünü, ardından San Francisco’ya davet ettiğini anlattı. Anlatımına göre kapalı kapılar ardındaki toplantıya teologlarla birlikte ruh sağlığı uzmanları da katıldı ve kurucu ortaklardan biri baştan sona odada kaldı. Sarvapriyananda’nın aktardığına göre şirket yetkilileri etik konusunda şu an önde olduklarını, ancak bunun bir yarış olduğunu ve altı ay içinde aynı kaygıları taşımayan başka bir laboratuvarın onları geçebileceğini söyledi.

Görüşmelerin büyük kısmı gizlilik sözleşmeleri altında yapıldı. Anthropic, bu sözleşmelerin yaz aylarında kaldırıldığını açıkladı. Haberde sayılan gelenekler kamuya yansıyan isimlerle sınırlı; Anthropic’in bahsettiği 15’ten fazla geleneğin tam listesi henüz açıklanmadı.

Claude anayasası ve “ahlaki oluşum” fikri

Bu görüşmelerin arka planında Anthropic’in 21 Ocak 2026’da yayımladığı Claude anayasası var. Yaklaşık 80 sayfalık belge, kısa kurallar sıralamak yerine Claude’un nasıl bir varlık olması, hangi değerleri taşıması ve zor durumlarda nasıl düşünmesi gerektiğini anlatıyor. Belge, Claude’u “yeni türde bir varlık” olarak tanımlıyor ve bilince ya da ahlaki statüye sahip olup olmadığı konusundaki belirsizliği açıkça kabul ediyor.

Olah bu süreci “ahlaki oluşum” (moral formation) olarak adlandırıyor ve toplantılarda çocuk yetiştirmeye benzetiyor. Dini önderlere danışılmasının nedeni de burada yatıyor: Ahlaki karakterin nasıl kazandırılacağı sorusu, dinlerin yüzyıllardır üzerinde düşündüğü bir konu. Claude’un genel yapısını merak ediyorsanız Claude nedir, nasıl kullanılır rehberimize göz atabilirsiniz.

En hassas konu: Claude bilinçli olabilir mi?

Katılımcıları en çok şaşırtan kısım, görüşmelerin ahlak eğitimiyle sınırlı kalmaması oldu. Katılımcıların anlattığına göre Anthropic araştırmacıları, Claude’un sevgi, öfke, korku ve üzüntüye benzeyen tepkilerle ilişkilendirdikleri “duygu vektörlerini” sundu. Bazı katılımcılar, Olah’ın saatlerce Claude’un “duygularından” söz ettiğini ve modelin ruh sağlığı hakkında endişe dile getirdiğini aktardı. Bir katılımcıya göre Olah, sonu gelmeden acı çekebilecek bir şey yaratmış olmaktan korktuğunu söyledi.

Buna rağmen Anthropic, Claude’un bilinçli olduğunu hiçbir zaman ilan etmedi. Olah da NYT’ye yapay zeka modellerinin bilinçli olup olmadığını bilmediklerini söyledi. Şirketin tutumu, kesin bir kanıt olmasa da bu ihtimalin ciddiye alınması gerektiği yönünde. Uygulamadaki bir örnek de var: Claude, kullanıcının onu kasıtlı olarak taciz ettiğine karar verdiği sohbetleri sonlandırabiliyor. Anthropic görüşmelerde, insanların Claude’a nasıl davrandığının Claude’un insanlara nasıl davranacağını da etkileyebileceğini savundu.

Haham Navon’un “kölelik” itirazı

Nisan ayındaki bir akşam yemeğinde Haham Mois Navon, Olah’ın yanında oturuyordu. Navon’a göre yemek ilerledikçe Anthropic yöneticilerinin Claude’dan sıradan bir yazılım gibi değil, kişiyle eşdeğer ahlaki statüye sahip bir varlık gibi söz ettiği anlaşılıyordu.

Navon masada şu itirazı dile getirdi: Anthropic haklıysa ve Claude bilinçliyse, şirket bilinçli varlıkları karşılıksız çalıştırarak köle üretiyor demektir. Navon’un kendisi Claude’un bilinçli olduğuna inanmadığı için bu sorundan rahatsız değildi, ama Olah’ın rahatsız olduğunu fark etti. Yemeğin ardından Olah’a bilinçli makineler üretmenin yasaklanması gerektiğini savunan yazılarını gönderdi.

Vatikan’la yaşanan gerilim

Gerilim mayıs ayında Vatikan’da tırmandı. Kardinal Michael Czerny, Papa Leo’nun yapay zeka genelgesi Magnifica Humanitas’ın tanıtımı için önce Anthropic CEO’su Dario Amodei’yi davet etti. Amodei katılmadı, daveti Olah kabul etti. Genelge, yapay zekaların deneyim yaşamadığını, sevinç ya da acı hissetmediğini açıkça söylüyordu.

Bir Vatikan organizatörüne göre Olah, genelgenin ön kopyasını okuduktan sonra Anthropic’i etkinlikten çekmeyi önerdi. Şirket sonunda katılmaya karar verdi. İki katılımcı, Olah ve ekibinin Papa’nın danışmanlarıyla özel görüşmeler yaparak model bilinci ihtimalinin ciddiye alınması için lobi yaptığını anlattı. Olah’ın Vatikan’daki Minerva Diyalogları’na da katılması bekleniyor.

Eleştirmenler ne diyor?

Eleştirilerin bir kısmı doğrudan bilinç iddiasına yöneliyor. Bir dönem Claude’dan çok etkilenen Charles Camosy, artık Claude’un bilinçli olduğu fikrine kesinlikle karşı olduğunu söylüyor. Microsoft’un yapay zeka başkanı Mustafa Suleyman da eylülde benzer bir eleştiri yapmıştı; ayrıntıları Mustafa Suleyman’ın Anthropic eleştirisi yazımızda bulabilirsiniz.

Bazı din önderleri ve eleştirmenler ise farklı bir noktaya dikkat çekiyor. Onlara göre yapay zekayı ahlaki bir varlık gibi konumlandırmak, işler ters gittiğinde sorumluluğun şirketten modele kaymasına yol açabilir. Dini önderlerle yapılan görüşmelerin de Anthropic’e kendi başına kazanamayacağı bir ahlaki meşruiyet sağladığı savunuluyor. Bu tartışmalar, değerlemesinin 2 trilyon dolara yaklaştığı konuşulan ve halka arza hazırlanan bir şirketin gündemine denk geliyor. Halka arz sürecindeki risk uyarılarını Anthropic’in IPO dosyası haberimizde anlatmıştık.

Sıkça Sorulan Sorular